Ograniczenie władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska – czyli najprościej rzecz ujmując szereg uprawnień i obowiązków rodziców wobec ich małoletnich dzieci – przysługuje rodzicom dziecka od momentu jego narodzin aż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletniości (18 lat).

Co do zasady władza rodzicielska przysługuje w pełni obojgu rodzicom. W określonych sytuacjach może zostać ona jednak ograniczona przez sąd. Klienci nierzadko pytają mnie: kiedy może dojść do ograniczenia władzy rodzicielskiej? oraz co może wówczas zrobić sąd?

Sąd ma prawo ingerencji w wykonywanie władzy rodzicielskiej przez rodziców przede wszystkim, gdy zagrożone jest dobro dziecka. I tak, np. sąd może ograniczyć władzę rodzicielską jednemu z rodziców w przypadku ich rozstania, gdy matka i ojciec nie są w stanie dalej porozumieć się w kwestiach dotyczących ich małoletniego syna bądź córki (głównie taka sytuacja ma miejsce przy sprawach o rozwód, separację); możliwe jest również założenie przez jednego z rodziców sprawy sądowej wobec drugiego rodzica o ograniczenie władzy rodzicielskiej z uwagi na wystąpienie zachowań zagrażających dobru i bezpieczeństwu dziecka ze strony drugiego rodzica; nie można także wykluczyć sytuacji, w której sąd z urzędu będzie prowadził sprawę o ograniczenie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom na skutek niepokojących informacji zagrażających dobru małoletniego, które uzyska od innych instytucji (np. Ośrodka Pomocy Społecznej, kuratora sądowego, pedagoga szkolnego, prokuratury itp.).

Powodem ograniczenia władzy rodzicielskiej może być wiele nieprawidłowych zachowań pojawiających się u rodziców w stosunku do ich dziecka, jeżeli mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia i bezpieczeństwa małoletniego.

Przykładami takich zachowań mogą być sytuacje, gdy rodzic:

-stosuje wobec dziecka metody wychowawcze zagrażające jego zdrowiu fizycznemu i psychicznemu (np. stosuje drastyczne kary cielesne);

-swoim postępowaniem demoralizuje dziecko np. zachęca go do popełniania przestępstw, picia alkoholu, brania narkotyków, prostytucji itp.;

-nie zgadza się na ważny zabieg u dziecka, który może uratować mu życie;

-nie dba o realizowanie obowiązku szkolnego przez dziecko;

-nie interesuje się dzieckiem, zostawia je bez opieki i środków do życia wyjeżdżając za granicę;

-nie jest w stanie porozumieć się w istotnych kwestiach dotyczących dziecka z drugim rodzicem pod którego bezpośrednią opieką przebywa na co dzień małoletnie dziecko;

-czasowo nie jest w stanie sprawować opieki nad dzieckiem z uwagi na np. chorobę psychiczną czy orzeczenie kary pozbawienia wolności bez warunkowego jej zawieszenia.

Rodzice często pytają w jaki sposób sąd może ograniczyć im sprawowanie władzy nad dzieckiem. Odpowiedź na to pytanie znajdziemy w przepisie art. 109 § 2 KRO, zgodnie z którym sąd w szczególności może:

  • zobowiązać rodziców oraz małoletniego do konkretnego postępowania wraz z określeniem sposobu, w jaki wypełnienie tego zobowiązania ma być kontrolowane, np. sąd może skierować rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem, świadczących inną pomoc dla rodziny; (często sądy kierują rodziców na tzw. warsztaty umiejętności wychowawczych);

  • określić czynności, które nie mogą być wykonywane przez rodziców bez zezwolenia sądu;

  • zarządzić stały nadzór kuratora sądowego nad wykonaniem władzy rodzicielskiej (wyznaczony kurator regularnie odwiedza rodzinę, przeprowadza rozmowy z rodzicami i dzieckiem, obserwuje, może kontaktować się ze szkołą małoletniego, zbiera informacje i sporządza dla sądu sprawozdania ze sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem przez jego rodziców);

  • skierować małoletniego do placówki, która sprawuje częściową pieczę nad dziećmi bądź do instytucji lub organizacji przygotowania zawodowego;

  • zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka; instytucjonalnej pieczy zastępczej, zakładzie opiekuńczo-leczniczym, pielęgnacyjno-opiekuńczym czy rehabilitacji leczniczej;

  • powierzyć zarząd majątkiem dziecka (jeżeli takowy dziecko posiada) ustanowionemu w tym celu kuratorowi.

Należy zauważyć, że powyższy katalog możliwych zarządzeń jakimi dysponuje sąd w przypadku, gdy zachodzą przesłanki do ograniczenia rodzicowi władzy rodzicielskiej nie jest zamknięty, co oznacza, że sąd może wydać też inne zarządzenie nie przewidziane powyżej, jeżeli uzna, że dobro dziecka tego wymaga.

Jak widać, czynności jakie może podjąć sąd w zakresie ograniczenia władzy rodzicielskiej są zróżnicowane po względem stopnia ich „dolegliwości” dla rodziców. Z moich obserwacji wynika, że to po jaki środek sięgnie sąd zależy w dużej mierze od konkretnej sytuacji, przypadku (okoliczności) z jakim przyjdzie mu się zmierzyć, stopnia zagrożenia dla dobra małoletniego jakie ma/miało miejsce a także postawy samych rodziców. Warto wiedzieć, że zarządzenia sądu dzielą się na te o skutkach trwałych (np. odseparowanie dziecka od rodziców poprzez umieszczenie go w rodzinie zastępczej lub w rodzinnym domu dziecka, ustanowienie nadzoru kuratora, ustanowienie ograniczeń dla rodziców w czynnościach, które nie mogą być dokonane bez zgody sądu, zobowiązanie rodziców do określonego postępowania) oraz zarządzenia doraźne (np. zobowiązanie rodziców do skierowania dziecka do szpitala, wydanie zarządzenia zastępującego zgodę rodziców na wykonanie koniecznego zabiegu operacyjnego, nakazanie dokonania odpowiedniego wydatku na potrzeby dziecka z jego majątku lub zasobów rodziców).

Co ciekawe, ograniczenie władzy rodzicielskiej nie jest orzekane na zawsze. Zwykle wynika z jakichś czasowych przeszkód a po ich ustaniu rodzic, któremu sąd ograniczył władzę rodzicielską może domagać się przywrócenia mu pełnej władzy rodzicielskiej.

Istotnym jest także, że ograniczenie władzy rodzicielskiej nie wyłącza prawa do osobistych kontaktów z dzieckiem!!!