Jakie mamy rodzaje rozdzielności majątkowej?

Wyróżnia się dwa rodzaje rozdzielności majątkowej: pierwszy – rozdzielność pełna i trwała oraz drugi – rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków.

Co do zasady w czasie trwania rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie ma różnic między tymi dwoma rodzajami rozdzielności. Różnice te ujawniają się dopiero z chwilą ustania ustroju rozdzielności majątkowej. Wtedy bowiem jest możliwe dokonanie tzw. wyrównania dorobków, które przewiduje drugi ze wskazanych powyżej rodzajów rozdzielności majątkowej.

Należy w tym miejscu zacząć od wyjaśnienia czym jest dorobek? Według art. 513 § 1 KRO dorobkiem każdego z małżonków jest wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej. W ustroju majątkowym rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków istnieje zatem majątek męża, majątek żony oraz dorobek męża i dorobek żony. Jak zatem wyliczyć ile stanowi nasz dorobek? Obliczając wzrost wartości majątku męża i żony uwzględnia się prawa majątkowe nabyte przez małżonków po zawarciu intercyzy. Generalnie – najprościej rzecz ujmując – trzeba porównać wartość majątku osobistego danego małżonka z chwili zawarcia umowy z wartością tego majątku z chwili ustania umowy. Warto jednak wiedzieć, że do wartości dorobku dolicza się również: a) darowizny dokonane przez jednego z małżonków, za wyjątkiem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków (dzieci, wnuków) oraz drobnych darowizn na rzecz innych osób, b) usługi świadczone osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka oraz c) nakłady i wydatki na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka. Pomija się natomiast: a) przedmioty nabyte przed zawarciem umowy majątkowej b) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę a także c) prawa autorskie i inne prawa twórcy.

Wszystko brzmi pięknie, ale trzeba pamiętać, że w rzeczywistości bardzo często w skład majątku wchodzą nie tylko aktywa lecz także pasywa (zobowiązania). No właśnie i co wtedy? Czy w takiej sytuacji ulega zmianie wartość dorobku? Otóż, w literaturze wyczytać możemy, że pasywa (zobowiązania) pomniejszają dorobek. A zatem przy rozliczaniu dorobków męża i żony nasze kredyty czy pożyczki są uwzględniane, inaczej niż przy podziale majątku wspólnego małżonków, gdzie sąd co do zasady nie bierze pod uwagę zobowiązań.

Gdy ustanie rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków (np. w sytuacji gdy małżonkowie zdecydują się zawrzeć inną umowę majątkową małżeńską, gdy orzeczona zostanie separacja małżonków lub gdy ustanie samo małżeństwo, bądź nastąpi ubezwłasnowolnienie małżonka czy ogłoszona zostanie jego upadłość) pojawia się obowiązek wyrównania dorobków. Wyrównanie dorobków ma na celu ochronę interesu tego małżonka, którego dorobek z różnych przyczyn jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka. Różnica w dorobkach męża i żony może zatem wynikać np. z podziału obowiązków domowych między małżonkami, którzy uzgodnili, że mąż pracuje i zarabia na rodzinę, a żona zajmuje się dziećmi i domem nie pracując zawodowo bądź pracując w ograniczonym zakresie.

Pojawia się pytanie jak zatem dokonać wyrównania dorobków? Najczęściej może to nastąpić bądź przez zapłatę przez małżonka zobowiązanego na rzecz małżonka uprawnionego połowy różnicy wartości między dorobkami małżonków, bądź przez przeniesienie przez małżonka zobowiązanego na rzecz małżonka uprawnionego określonego prawa (przedmiotu) stanowiącego dorobek małżonka zobowiązanego, którego wartość odpowiada tej wielkości. Istotnym jest, że małżonkowie takie wyrównanie mogą ustalić samodzielnie w drodze umowy, a w przypadku braku porozumienia, zwrócić się ze stosownym wnioskiem do sądu.

A co w sytuacji gdy jeden z małżonków umrze? Obowiązujące przepisy prawne zawierają odpowiedź i na taką okoliczność. W takim bowiem przypadku wyrównanie różnicy dorobków następuje między małżonkiem pozostałym przy życiu a spadkobiercami zmarłego małżonka (art. 515 § 1 KRO).

Co ciekawe, zgodnie z art. 513 par. 3 KRO dorobek oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen z chwili rozliczenia. Chwilą ustania rozdzielności majątkowej jest np. dzień uprawomocnienia się wyroku rozwodowego bądź dzień, w którym małżonkowie zawrą inną umowę majątkową małżeńską bądź też jedna z sytuacji wspomnianych już wyżej.

Pozostaje jeszcze pytanie czy jeżeli już zawrzemy umowę o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków to czy będzie później istniała możliwość zmniejszenia tego obowiązku? Taką możliwość przywiduje przepis art. 514 § 2 KRO z  ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobku. Podkreślić jednak należy, że żądanie zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobku nie ma charakteru samoistnego, w tym sensie, że można je zgłosić, gdy już ustalony jest zakres, w jakim nastąpi wyrównanie dorobków. Czy zmniejszenie tego obowiązku może oznaczać jego określenie w wysokości symbolicznej albo jego całkowite wykluczenie? Wydaje się, że należałoby się opowiedzieć za taką możliwością, z podkreśleniem jednak, że powinna ona mieć charakter wyjątkowy. Przyczyną żądania zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków może być zawinione działanie małżonka, który np. nie wykorzystywał swoich możliwości zarobkowych, dokonywał nieuzasadnionych rozporządzeń swoim majątkiem, a także nie przyczyniał się do zaspokajania potrzeb rodziny założonej przez małżonków.

Warto jeszcze pamiętać, że roszczenie o wyrównanie dorobków jako roszczenie majątkowe przedawnia się z upływem 10 lat od ustania wspólności majątkowej. Dla porównania roszczenie o podział majątku wspólnego nie przedawnia się nigdy.

Omówiony tu rodzaj ustroju majątkowego rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków stanowi opcję wartą rozważenia dla małżonka znajdującego się w gorszej sytuacji finansowej, jednak należy pamiętać, że nie gwarantuje on otrzymania większych pieniędzy, jeżeli drugi małżonek rozpocznie działania mające na celu pomniejszenie swojego dorobku, z czym również należy się  liczyć. Jeżeli więc mamy wątpliwości co do uczciwości małżonka w zakresie wzajemnych rozliczeń finansowych, warto zadbać o to, by w umowie wprowadzającej rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków znalazły się stosowne zapisy zabezpieczające nas na wypadek takich właśnie zachowań drugiej strony.