Czy można zmienić lub rozwiązać majątkową umowę małżeńską?

Co do zasady umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona w dowolnym czasie. Treść takiej umowy mogą zmienić nie tylko małżonkowie, ale i osoby dopiero zamierzające zawrzeć związek małżeński, które dokonały już umowy o rozdzielność majątkową. Modyfikacji dokonuje się poprzez podpisanie nowej umowy majątkowej, zawartej również w formie aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza.

Generalnie małżonkowie mogą dokonywać zmian umowy majątkowej w granicach przewidzianych przez art. 47 § 1 i 2 KRO. Warto zatem zadać pytanie jakie zmiany są możliwe?

Według art. 47 KRO: § 1. Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa. § 2. Umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona albo rozwiązana. W razie jej rozwiązania w czasie trwania małżeństwa, powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej.

Obowiązujące przepisy prawne przywidują zatem zmianę w zakresie: a) rodzaju umowy majątkowej, np. małżonkowie dokonują zmiany ustroju majątkowego ze wspólności rozszerzonej i ustanawiają wspólność ograniczoną bądź też wybierają rozdzielność majątkową pełną lub z wyrównaniem dorobków; b) możliwości dokonania dalszej modyfikacji istniejącej już umowy np. poprzez dodanie do wspólności rozszerzonej kolejnych przedmiotów (praw) majątkowych ew. wyłączenie następnych przedmiotów z istniejącej już wspólności łączącej małżonków.

Należy zauważyć, że katalog możliwych do przeprowadzenia zmian umowy jest ograniczony w tym sensie, że strony małżeńskiej umowy majątkowej nie mogą ustanowić innego, poza wymienionymi wyżej, rodzaju ustroju majątkowego (mamy więc rozszerzoną wspólność ustawową, ograniczoną wspólność ustawową, rozdzielność majątkową pełną oraz rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków). Powyższe oznacza, że nie została przywidziana możliwość jednoczesnego częściowego rozszerzenia (co do określonych tylko przedmiotów majątkowych), i częściowego ograniczenia (co do innych przedmiotów) wspólności ustawowej. Nie ma zatem możliwości stworzenia modelu umowy mieszanej. Małżonkowie, którzy pozostają w umownym ustroju majątkowym, mogą zaś – w drodze zmiany umowy – ustanowić ustrój wspólności ustawowej.

Należy ponownie w tym miejscu przypomnieć, że aby zmieniona umowa była skuteczna wobec osób trzecich (wierzycieli, kontrahentów, banków itp.) muszą oni być powiadomieni o fakcie jej zawarcia jeszcze przed zaciągnięciem zobowiązania. Oznacza to, że małżonkowie mogą powoływać się na rozszerzenie, ograniczenie lub wyłączenie wspólności tylko wtedy, gdy sam fakt zawarcia umowy i jej rodzaj był tym osobom wiadomy. Wierzyciele nie muszą znać natomiast dokładnej treści zawartej umowy.

Na mocy wspomnianego art. 47 § 2 KRO dopuszczalne jest także rozwiązanie umowy małżeńskiej. W takiej sytuacji powstaje między małżonkami ustrój wspólności ustawowej, chyba, że strony ustanowiły inny ustrój majątkowy.

Warto też zwrócić uwagę, że rozwiązanie umowy majątkowej wywołuje skutek ex nunc (od podpisania na przyszłość).

Na zakończenie warto jeszcze zadać pytanie czy skuteczna modyfikacja umowy majątkowej małżeńskiej możliwa jest rzeczywiście w każdym dowolnie wybranym przez nas momencie? A co, gdy zostanie ogłoszona upadłość któregoś z małżonków? Przyjmuje się, że w takim przypadku ustanowienie rozdzielności majątkowej umową majątkową jest skuteczne w stosunku do masy upadłości tylko wtedy, gdy umowa zawarta została co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 126 ust. 1 PrUpadNapr). Okres ten został wprowadzony z dosyć oczywistych względów. Gdyby nie obowiązywanie tego przepisu, z pewnością znalazłoby się wielu dłużników, którzy przewidując nadchodzącą niewypłacalność i konieczność ogłoszenia upadłości, podpisywali by rozdzielność majątkową tylko po to, by uzyskać ograniczenie swojej odpowiedzialności z masy upadłościowej.

Co ciekawe, przy orzeczeniu sądowym ustanawiającym rozdzielność również musi upłynąć jakiś czas do daty złożenia wniosku o upadłość, aby orzeczenie to było skuteczne względem masy upadłości. Nietrudno wyobrazić sobie bowiem sytuację, gdy, aby zapewnić sobie skuteczność zmienionej umowy majątkowej, małżonkowie umówią się, że jedno z nich wniesie pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej licząc na wskazanie w wyroku daty wstecznej ustanowienia takiej rozdzielności. Aby zapobiec takim właśnie sytuacjom ustawodawca dał nam przepis art. 125 ust.1 Prawa Upadłościowego i Naprawczego, który stanowi, że orzeczenie ustanawiające rozdzielność majątkową w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest skuteczne tylko wtedy, gdy pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej 2 lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Reasumując: zmiana czy rozwiązanie umowy majątkowej małżeńskiej są jak najbardziej możliwe. Chcąc dokonać modyfikacji umowy majątkowej małżeńskiej należy pamiętać jednak o istnieniu pewnych ograniczeń czasowych przewidzianych np. we wspomnianym wyżej prawie upadłościowym i naprawczym.